Adolescence

Μια Πολυσυστημική Προσέγγιση για την Κατανόηση του Φαινομένου της Εφηβικής Παραβατικότητας

Δρ Ειρήνη Λόρδου

Η ταινία Adolescence έχει προκαλέσει έντονο διάλογο σχετικά με τις αιτίες που οδηγούν έναν έφηβο στη βίαιη συμπεριφορά, ακόμη και σε ακραίες καταστάσεις όπως η ανθρωποκτονία — κάτι που αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη κοινωνική ανησυχία γύρω από την ψυχική υγεία των εφήβων και την αυξανόμενη έλλειψη υποστηρικτικών δικτύων.

Είναι μία ταινία που προβάλει ένα πολύπλοκο και πολύπλευρο θέμα με ένα υπεραπλουστευμένο τρόπο που χρήζει όμως προσοχή και προσεκτική ανάλυση από ειδικούς ψυχικής υγείας.

Από την πλευρά μου, ως ειδικός και επαγγελματίας που εργάζομαι τα τελευταία δύο χρόνια με παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη συμπεριφορά – είτε με είτε χωρίς εκδηλώσεις σκληρότητας – καθώς και με παιδιά που έχουν βιώσει ψυχικά τραύματα, θεωρώ πως η ταινία προσφέρει μια ουσιαστική και διεισδυτική καταγραφή των παραγόντων που συμβάλλουν στη διαμόρφωση τέτοιων συμπεριφορών.

Βασικοί Παράγοντες που Επηρεάζουν την Εξέλιξη του Πρωταγωνιστή

Αναλύοντας προσεκτικά την ταινία, διακρίνονται 7 βασικοί παράγοντες που επηρεάζουν την εξέλιξη του πρωταγωνιστή:

1. Η κληρονομικότητα και τα προσωπικά χαρακτηριστικά του παιδιού

Η ταινία αναδεικνύει τη σύνδεση ανάμεσα στη βίαιη συμπεριφορά και την κληρονομικότητα. Ο παππούς τού πρωταγωνιστή περιγράφεται ως σκληρός και βίαιος, γεγονός που υποδηλώνει μια πιθανή μεταβίβαση επιθετικών προτύπων εντός της οικογένειας. Αν και η βιολογία δεν καθορίζει απόλυτα τη συμπεριφορά, μπορεί να αυξήσει την ευαλωτότητα ενός ατόμου στην ανάπτυξη επιθετικών τάσεων, ιδίως όταν συνυπάρχουν επιβαρυντικοί περιβαλλοντικοί παράγοντες.

2. Ο ρόλος της οικογένειας

Η εξωτερικά «λειτουργική» οικογένεια του πρωταγωνιστή – με έναν εργατικό πατέρα, μια παρούσα μητέρα και μια αδερφή που συμβάλλει στη συνοχή – πάσχει ουσιαστικά από σοβαρή έλλειψη συναισθηματικής σύνδεσης.

Ο πατέρας, θύμα σωματικής βίας στην παιδική του ηλικία, αποφεύγει να επαναλάβει τα ίδια λάθη. Ωστόσο, καταλήγει στο άλλο άκρο, αποσύροντας τα συναισθήματά του και υιοθετώντας μια στάση ψυχρότητας. Έτσι, το παιδί μεγαλώνει χωρίς ασφαλή δίαυλο επικοινωνίας και υποστήριξης. Η απογοήτευση, η έλλειψη ενσυναίσθησης και η αδυναμία συναισθηματικής εγγύτητας, ειδικά στις πιο κρίσιμες στιγμές, ενισχύουν την απομόνωση του παιδιού.

Ακόμη και στη δυσκολότερη στιγμή του γιου του — όταν κατηγορείται για φόνο — ο πατέρας, αντί να σταθεί δίπλα του με μια αγκαλιά ή μια έκφραση συμπαράστασης, παραμένει σιωπηλός και αποστρέφει το βλέμμα του, γυρίζοντάς του την πλάτη. Αυτή η στάση ενισχύει το ήδη υπάρχον αίσθημα απόρριψης του παιδιού και δημιουργεί ένα βαθύ συναισθηματικό ρήγμα.

Ο τρόπος με τον οποίο ο πατέρας αντιμετωπίζει τις γυναίκες – όπως τον αντιλαμβάνεται ο γιος του – διαμορφώνει αρνητικά τις αντιλήψεις του για τις διαπροσωπικές σχέσεις. Η μητέρα, αν και παρούσα, δεν φαίνεται να έχει έναν στενό συναισθηματικό δεσμό με το παιδί. Η ουδέτερη ή αποστασιοποιημένη περιγραφή οικογενειακών συγκρούσεων υποδηλώνει έλλειψη επεξεργασίας και έκφρασης πραγματικών συναισθημάτων.

3. Το σχολικό περιβάλλον

Το σχολείο του πρωταγωνιστή χαρακτηρίζεται από ένταση και απουσία θετικού παιδαγωγικού πλαισίου. Οι εκπαιδευτικοί αποτυγχάνουν να δημιουργήσουν σχέσεις εμπιστοσύνης με τους μαθητές, συχνά επιλέγοντας αυταρχικές ή αδιάφορες στάσεις, που εντείνουν το αίσθημα αποξένωσης και ματαίωσης.

Παράλληλα, παρατηρούνται στοιχεία σχολικού εκφοβισμού και επιθετικότητας μεταξύ των μαθητών, τα οποία δεν αντιμετωπίζονται με συστημικότητα. Το σχολείο, αντί να λειτουργεί ως προστατευτικός και προληπτικός μηχανισμός, καταλήγει να ενισχύει τις ανισότητες και να χάνει την ευκαιρία για ουσιαστική παρέμβαση.

Ο Βρετανός Πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ υποστήριξε την πρωτοβουλία να προβληθεί η σειρά δωρεάν στα δευτεροβάθμια σχολεία του Ηνωμένου Βασιλείου. Αν το έργο ενταχθεί στο σχολικό πλαίσιο, χρειάζεται μεγάλη προσοχή ώστε η προβολή του να συνοδεύεται από σωστή ανάλυση των κοινωνικών φαινομένων. Συστήνεται έντονα η παρουσία ειδικών ψυχικής υγείας κατά τη διάρκεια και μετά την προβολή, καθώς η θεματολογία μπορεί να φέρει στην επιφάνεια προσωπικά βιώματα ή τραυματικές εμπειρίες άλλων εφήβων.

4. Η επίδραση του διαδικτύου

Το διαδίκτυο λειτουργεί ως ενισχυτικός παράγοντας, όχι ως πρωτογενής αιτία επιθετικότητας. Όταν απουσιάζουν σταθερές αξίες, κανόνες και υποστηρικτικές δομές από το οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον, η αλόγιστη χρήση του διαδικτύου μπορεί να επιδεινώσει τις ψυχοκοινωνικές δυσκολίες. Η αφιλτράριστη προβολή εικόνων και μηνυμάτων, χωρίς κριτική σκέψη και ψυχοεκπαίδευση, επηρεάζει τη διαμόρφωση της ταυτότητας ενός εφήβου.

Επομένως, είναι σημαντικό η αστυνομία να συνεργαστεί με οικογένεια και σχολείο στην κατάλληλη ψυχοεκπαίδευση των νέων για ασφαλή και συνειδητή χρήση του διαδικτύου.

5. Η σημασία του θεραπευτικού πλαισίου

Ένα από τα πιο κρίσιμα στοιχεία της ταινίας είναι η παρουσία μιας ψυχολόγου που αναδεικνύει τον πραγματικό συναισθηματικό κόσμο του παιδιού. Ωστόσο, η ξαφνική αποχώρησή της διακόπτει απότομα τη θεραπευτική διαδικασία, ενισχύοντας το αίσθημα εγκατάλειψης.

Παράλληλα, ορισμένοι επαγγελματίες της μονάδας δείχνουν αδιαφορία, υπονομεύοντας την αποκατάσταση της ψυχικής υγείας.

6. Ο ρόλος της κοινότητας

Η κοινότητα στην ταινία δυσκολεύεται να δείξει κατανόηση. Η οικογένεια του παιδιού γίνεται αντικείμενο σχολιασμού και περιθωριοποίησης, ενώ ο εκφοβισμός συνεχίζεται, δείχνοντας ότι η κοινωνία δεν είναι πάντα έτοιμη να συμπεριλάβει το διαφορετικό.

Χρειαζόμαστε κοινότητες που να στέκονται δίπλα στους ανθρώπους με αλληλεγγύη και διάθεση για αποδοχή. Η συμπερίληψη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά προϋπόθεση υγιούς κοινωνικής ζωής.

7. Ατομικά χαρακτηριστικά

Η ταινία παρουσιάζει ορισμένα προσωπικά χαρακτηριστικά του εφήβου που σχετίζονται με τη βία: συναισθηματική αποστασιοποίηση, εσωστρέφεια, δυσκολία διαχείρισης θυμού και έλλειψη ενσυναίσθησης. Αυτά τα χαρακτηριστικά, όταν μένουν ανεπεξέργαστα, μπορούν να οδηγήσουν σε εκρήξεις θυμού ή πράξεις βίας.

Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε πως αυτά τα χαρακτηριστικά αποτελούν απόρροια συστημικών παραγόντων – οικογένεια, σχολείο, κοινότητα και κοινωνικό πλαίσιο – και χρειάζονται θεραπεία σε ατομικό και κοινοτικό επίπεδο.

Συμπεράσματα ανά Φορέα

Οικογένεια

Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο και πιο καθοριστικό χώρο ανάπτυξης του παιδιού. Η παρουσία συναισθηματικών δεσμών, ανοιχτής επικοινωνίας και αποδοχής είναι βασική προϋπόθεση για υγιή προσωπικότητα. Η ενίσχυση της γονεϊκής επάρκειας μέσω καθοδήγησης και ψυχοεκπαίδευσης είναι αναγκαία.

Κοινότητα

Η κοινότητα πρέπει να αποφεύγει περιθωριοποίηση και στιγματισμό, προάγοντας την ανθρωπιά, τη συμπερίληψη και την ενεργή συμμετοχή των μελών της. Ο κοινωνικός αποκλεισμός διαιωνίζει τα προβλήματα.

Σχολείο

Το σχολείο οφείλει να καλλιεργεί ένα ασφαλές, υποστηρικτικό περιβάλλον. Οι εκπαιδευτικοί πρέπει να εκπαιδεύονται για την έγκαιρη ανίχνευση δυσκολιών και να ανταποκρίνονται με συνέπεια. Η διεύθυνση πρέπει να ηγείται με ενσυναίσθηση και όραμα.

Θεραπευτικές παρεμβάσεις

Η ψυχική υγεία είναι θεμέλιος λίθος για πρόληψη και αποκατάσταση της παραβατικότητας. Οι παρεμβάσεις πρέπει να είναι συνεχείς, εντός κοινότητας, σε συνεργασία με οικογένεια και σχολείο. Σε ακραίες περιπτώσεις, η θεραπεία σε πλαίσιο ασφαλούς κράτησης μπορεί να αποτελέσει έσχατη λύση.

Αστυνομία και νομικές υπηρεσίες

Οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να λειτουργούν παιδαγωγικά και προστατευτικά, με στόχο την αποκατάσταση και όχι τη στιγματοποίηση του εφήβου.

Υπηρεσίες κοινωνικής ευημερίας

Πρέπει να λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στο παιδί, την οικογένεια και το κράτος, με έγκαιρη ανίχνευση κινδύνου, διασύνδεση υπηρεσιών και σταθερή υποστήριξη.

Συμπερασματικά

Η Adolescence δεν είναι απλώς μια ταινία για τη βία των εφήβων αλλά μια πολυεπίπεδη ανάλυση των παραγόντων που διαμορφώνουν την πορεία ενός νέου. Αν διαμορφώσουμε ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά νιώθουν ασφαλή, κατανοητά και αποδεκτά, μπορούμε να προλάβουμε την απομόνωση, τη βία και την εσωστρέφεια.

Ο ρόλος των ενηλίκων – γονέων, εκπαιδευτικών και επαγγελματιών ψυχικής υγείας – είναι να θεμελιώσουν αυτό το περιβάλλον πάνω στην ενσυναίσθηση, τη συνέπεια και την άνευ όρων αγάπη.

Παρά τη σκοτεινή θεματολογία, η ταινία αφήνει χώρο για ελπίδα: ο πρωταγωνιστής επανασυνδέεται με πιο υγιή στοιχεία του εαυτού του, και ο πατέρας κάνει βήμα προς τη συναισθηματική επανένωση.

Δρ Ειρήνη Λόρδου
Παιδοψυχίατρος
Πρόεδρος Παιδοψυχιατρικής Εταιρείας Κύπρου